Δευτέρα, 16 Ιανουαρίου 2012

Απόκριες! (Μέρος 1ο)

Η αποκριά έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα, αφού μεταμφιέσεις εμφανίζονται γύρω στο 2000 π.Χ. στην Ασία. Στον ελλαδικό χώρο εξαπλώνεται η Διονυσιακή λατρεία από την Αρχαϊκή εποχή και μετά, με διάφορες γιορτές όπως τα Βάκχεια, Κώμοι, Λήναια, Ανθεστήρια. Κάποια στοιχεία τους έχουν παραμείνει αναλλοίωτα με το πέρασμα των χρόνων και τα συναντούμε και σήμερα μεταξύ των οποίων είναι οι μεταμφιέσεις, οι χοροί και η οινοποσία.

Σε πιο πρόσφατες εποχές οι μεταμφιέσεις κυριαρχούσαν όχι μόνο στο Βυζάντιο όπου η απόκρια έπαιρνε πάνδημο χαρακτήρα, αλλά σε ολόκληρη την Ευρώπη καθώς και σε άλλους λαούς. Ο μεταμφιεζόμενος άλλοτε έπαιρνε μαγική δύναμη για να τη χρησιμοποιήσει για το καλό της παραγωγής και άλλοτε για να ξεγελάσει τα επιβλαβή πνεύματα.

Ωστόσο η συνήθεια αυτή ήδη από τον 2ο μ.Χ. αιώνα βρήκε αντίθετη την εκκλησία που έβλεπε σε αυτές τις εκδηλώσεις τη συνέχιση των ειδωλολατρικών εθίμων. Παρ’ όλες όμως τις απαγορεύσεις οι γιορτές αυτές επιβίωσαν, κάτι που ανάγκασε την εκκλησία κατά τα τέλη του 7ου αιώνα να ασχοληθεί με αυτή τη συνήθεια των Βυζαντινών.

Κύρια στοιχεία της Αποκριάς είναι το κέφι, η ευτυχία, οι αστεϊσμοί και προπαντός οι μεταμφιέσεις. Στοιχεία που της δίνουν έναν εντελώς ιδιαίτερο τόνο και τη διαφοροποιούν ουσιαστικά από τις άλλες μέρες του χρόνου.



Το καρναβάλι είναι γιορτή προς τιμήν του Κάρνιου Απόλλωνος, προστάτη των βοσκημάτων, ή της νύμφης Κάρνας.

Η Κάρνα ζούσε στις σπηλιές του Ολύμπου η οποία ηταν η ποθητή κάθε κυνηγού. Κρυβόταν όμως από σπηλιά σε σπηλιά και κανείς δεν την είχε δει ποτέ! Την έκανε δική του μόνο ο βασιλόπαις Ιανός/Ίων, που ως διπρόσωπος μπόρεσε και την ξεγέλασε και την είδε που κρυβόταν. Γεμάτος χαρά έφυγε τότε από την Περραιβία και ταξίδεψε σε μια νέα χώρα, όπου έκαναν μαζί νέο σπιτικό και ίδρυσαν πόλη στην περιοχή της –μετέπειτα- Ρώμης! Εκεί αργότερα λατρεύτηκε αυτός ως θεός και το όνομά του φέρει ο πρώτος μήνας του έτους (Ιανουάριος), ενώ το δεύτερο μήνα ακολουθεί το καρναβάλι, της Κάρνας.
Οι μεταμφιέσεις στην γιορτή της θυμίζουν την συχνή αλλαγή κρυψώνας της στον Όλυμπο: και τα δύο γίνονταν για τη μη αναγνώρισή… Ο καλός Ιανός συμβασίλευε αρμονικότατα με τον Κρόνο και συνεορτάζονταν τα Κρόνια.

Οι καρναβαλικές εορτές μετεξελίχθηκαν σε γιορτές μασκοφόρων, στις ρωμαϊκές καλένδες και στα βυζαντινά κούλουμα. Όλα έχουν να κάνουν με την προαγωγή της βλάστησης της γης. Σε αυτό το σημείο είναι η ειδοποιός διαφορά με τα έθιμα του Δωδεκαημέρου, που γίνονταν για την ενίσχυση του φωτός/καλού επί του σκότους/κακού.


Απαραίτητο ζώο για την ευωχία των Αποκριών είναι κυρίως ο χοίρος -το θρεφτάρι. Αγοράζεται από το προηγούμενο καλοκαίρι. Έτσι γίνετε η περίφημη γουρ(ου)νοχαρά.

Την Πέμπτη της προηγούμενης εβδομάδας (Κρεατινής ή Ατής), την τσικνοπέμπτη, λιώνουν τα λίπη, τα τσικνίζουν και όλο το χωριό ή η γειτονιά μυρίζει από την τσίκνα.
 Και έρχεται η Τρίτη εβδομάδα (Τυρινή ή Τουρινή ή Μεγάλες Αποκριές). Ανταλλάσσονται επισκέψεις μεταμφιεσμένων, διασκεδάζουν, τρώνε, πίνουν και χορεύουν. Τα αποφάγια πάνε στους αδυνάτους. Στην οικία του πρεσβύτερου γίνεται η «συγνώμη». Στο τελευταίο δείπνο κάνουν την ωμομαντεία ή την ωομαντεία. Όποιος φταρνιστεί την ώρα του φαγητού, θα κάνει για την Λαμπρή άσπρη φορεσιά!

Τραγουδιούνται ιδιαίτερα δημοτικά τραγούδια, που πολλές φορές φθάνουν στο άσεμνο, κοινώς λεγόμενο, περιεχόμενο. Παρ’ όλα αυτά τραγουδιούνται χωρίς αιδώ ενώπιον παιδιών, σε οικογενειακές ή δημόσιες συνεστιάσεις.

Η χριστιανική εκκλησία καταπολέμησε όλη την σειρά των εθίμων αυτών, ως «ειδωλολατρικά» κατάλοιπα, όπως χαρακτηρίζει κάθε προχριστιανική σκέψη. Όμως, παρ’ όλες τις διώξεις και απαγορεύσεις, δεν μπόρεσε να καταργήσει τις λαϊκές αυτές εκδηλώσεις. Επικράτησαν ως μια από τις σπουδαιότερες εορτές χαράς, ευθυμίας και διασκέδασης των ανθρώπων, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και στον κόσμο όλο!

Για όλα τα παραπάνω, το καρναβάλι δεν είναι η απλή παρέλαση των αρμάτων και μεταμφιεσμένων, και ξέφρενος χορός, αλλά μια ολόκληρη ιστορία, που αναπαριστάνεται με συμβολικά δρώμενα, μαρτυρώντας ιδιαίτερα τοπικά πάθη.

Κόκκινο...

Για εκκεντρικές εμφανίσεις. Δαχτυλίδι από χαλκό με χρώμα.